(ang. glass painting, niem. Hinterglasmalerei)

Malarstwo na szkle uchodzi na specjalność sztuki ludowej. Geneza tej dziedziny twórczości sięga połowy XVI wieku i związana jest z rozwojem przemysłu szklarskiego a także coraz powszechniejszym wykorzystywaniem farb olejnych w malarstwie. W okresie baroku i rokoka malowaniem na szkle trudnili się bracia zakonni. Prawdopodobnie w tym czasie w malarstwie na szkle wykorzystywano w szerszym zakresie farby rozrabiane na bazie spoiw białkowych – białko kurze, kleje kazeinowe czy też kostne. W połowie XVIII wieku wraz z upowszechnieniem się farb olejnych malarstwo na szkle rozpowszechniła się szeroko w Europie. Z początku uprawiana było przez warsztaty cechowe tworzące dla potrzeby mieszczan później szeroko upowszechniła się w warsztatach produkujących obrazy na szkle dla odbiorców wiejskich. XVIII wieku daje się rozróżnić produkcję warsztatów mistrzów cechowych od tych tworzonych na potrzeby wsi. Różnica polega na odmiennym odwzorowaniu rzeczywistości. Obrazy malarzy cechowych nawiązywały tematyką oraz realistycznym sposobem odzwierciedlania rzeczywistości do ówczesnego malarstwa wielkich mistrzów. W cechowym malarstwie warsztatowym korzystano z technik laserunkowych, nakładając na siebie wiele warstw farby. Malarstwo tworzone dla ludu korzystało z wielu uproszczeń w odwzorowaniu postaci, krajobrazów czy budowli. Było schematyczne korzystające z ubogiej palety barw. Pod względem tematyki przedstawień widać w nim wyraźnie zapożyczenia ikonografii malarstwa cechowego. W okresie największej świetności wytwarzano malowidła bardzo licznie. Były one przeznaczone do wnętrz chałup chłopskich, gdzie zawieszano je pod sufitem. Błyszczące, wielobarwne obrazy dodawały ciepła i rozświetlały ciemne wiejskie izby. W drugiej połowie XIX wieku technika ta nie wytrzymała konkurencji z szybko rozpowszechniającym się oleodrukiem i zaczęła stopniowo zanikać.

W Polsce malarstwo na szkle zaczęło się rozwijać w wieku XVIII, na obszarze Dolnego Śląska, skąd zaczęło promieniować niemal do wszystkich regionów Polski. Wiek XIX okazał się „złotym” w historii tej techniki. Warsztaty twórców ludowego malarstwa na szkle lokowane były w pobliżu hut szkła. W tym czasie obrazy na szkle były powszechnie wykorzystywane, jako dekoracja chłopskich chat. Obrazy te przedstawiały postacie świętych, którzy w ludowej koncepcji świata odgrywali istotną rolę. Do zadań świętych należało ochrona domu przed ogniem, pól przed szarańczą i powodziami. Im większa liczba obrazów świętych znajdowała się w chacie tym ich właściciel mógł liczyć na lepszą ochronę ze strony świętych. W obrazy malowane na szkle zwykle zaopatrywano się w na odpustach lub też u wędrownych sprzedawców obraźników. Ze względu na swój przeznaczenie obrazy te przedstawiały postacie świętych ceny z życia Jezusa Chrystusa i niekiedy obrazy o tematyce rodzajowej. Malarstwo na szkle jest w Polsce jedną z tych gałęzi sztuk plastycznych, która stanowi ewenement w skali światowej. Stało się to za sprawą licznych warsztatów tworzących dla odbiorców wiejskich. Każdy z nich wypracował własne wzorce i odmienną technikę tworzenia obrazów na szkle. Kiedyś niezwykle powszechne, ze względu na kruchość materiału, na jakim tworzono, do naszych czasów zachowało się niewiele obrazów. W Polsce malarstwo na szkle zostało ono „odkryte” i upowszechnione na początku XX wieku przez artystów polskiej awangardy. Wtedy też doceniono tą dziedzinę twórczości ludowej, nadając jej zasłużone miejsce. Obecnie kolekcje malarstwa na szkle można oglądać w muzeach we Wdzydzach Kiszewskich, Olsztynku, Krakowie, Zakopanem.

Technika malowania

Technika powstawania obrazów na szkle różni się od malowania na innych podłożach. Wbrew nazwie, farby nakłada się bowiem pod szkłem. Malowidło może być wykonywane bezpośrednio na szybie lub też za pomocą projektu lub wzoru umieszczonego pod szybą, na której malujemy. Malarz znajduje się w sytuacji podobnej do drzeworytnika, otrzymuje bowiem negatyw, to znaczy jakby lustrzane odbicie wzoru. Płyta szklana ma dwie strony: wklęsłą – słabszą i wypukłą – bardziej błyszczącą, odporna na urazy mechaniczne. Malować należy zawsze na słabszej, wklęsłej stronie szyby. Obraźnik rozpoczyna swoją prace nad obrazem od umycia tafli szklanej na której będzie malował. Dobre umycie powierzchni szkła polepsza przyleganie farb. Na tak przygotowanej tafli szkła obraźnik nanosi kontur malowanego obrazu. Czynił to podkładając wzór przedstawienia pod szkoło, na którym przy pomocy piórka lub bardzo cienkiego pędzelka nanosił kontury. Tradycyjny wzór używany przez obraźników miał jedną wielkość i nie zmieniał się wraz ze zmianą tafli szklanej wykorzystywanej do malowania obrazu. Dlatego też w wielu obrazach dla zapełnienia wolnej przestrzeni pomiędzy postacią świętego a ramą wprowadzano elementy dekoracyjne, stylizowanych kwiatów, malowane zawsze z wolnej ręki. Do malowania na szkle potrzebne są farby olejne, względnie tłuste tempery. Należy posługiwać się zarówno farbami kryjącymi jak i laserunkowymi. Farby nakładamy pędzlami szczecinowymi (płaskimi i okrągłymi), włosiowe stosowane są w zasadzie tylko do prac drobnych, precyzyjnych. W pierwszej kolejności maluje się kontury, ornamenty i szczegóły (np. cieniowania, rumieńce). Następnie po wyschnięciu pierwszej warstwy wypełnia się kolorem płaszczyzny wewnątrz konturów, a na końcu maluje się tło. Wbrew pozorom wynikającym z płaszczyznowego charakteru malowidła, farbę można nakładać na wiele sposobów: plamami, kreskami, punktami. Malowidło wykonuje się zarówno laserunkowo jak i kryjąco. W technice malowania na szkle nie uzyskuje się efektów przez stosowanie odcieni i faktur. Farby są z reguły mało mieszane, a kolory z natury uproszczone, kładzione zdecydowanie i dość szybko – płaszczyznowo. Na obrazach nakładano złocenia wykonywane przy pomocy płatków złota naklejanego na szkło lub z celofanowych papierków, w które wcześniej pakowano cukierki. Oglądane malowidło znajduje się pod warstwą szkła, które intensyfikuje barwy, dodaje im blasku a jednocześnie stanowi warstwę ochronną.