Jeszcze przed kilkudziesięciu laty krzyży, figur i kapliczek było w Polsce nieprzeliczone mnóstwo, po kilka co najmniej, a zwykle kilkanaście czy kilkadziesiąt na obszarze danej osady i należących do niej pól, lasów, także prowadzących do nich dróg. Stanowiły jeden z najbardziej charakterystycznych elementów pejzażu wsi polskiej. (…) Także współcześnie stawia się na wsiach nowe kapliczki, choć nieporównywanie rzadziej niż dawnie, i niestety, nie dorównując dawnym urodą.

Figury i kapliczki charakteryzują się wielkim bogactwem form; zwłaszcza wyrzeźbione z drewna stanowią świadectwo niewyczerpanej pomysłowości snycerzy w kształtowaniu materiału, który dość łatwo poddawał się ich zabiegom.

Próbując usystematyzować ich odmiany, można powiedzieć, że wszystkie wywodzą się z pięciu podstawowych typów, z których każdy posiada liczne warianty. Niektóre stanowią kompilację dwu z tych rozwiązań.

Wspomniane główne typy to:

  • Wysoki krzyż drewniany. Wzbogacenie jego formy następuje przez umieszczenie na skrzyżowaniu ramion daszka chroniącego rzeźbę Chrystusa Ukrzyżowanego lub grupę rzeźb. Daszek rozrasta się niekiedy w dekoracyjny kształt kapliczki. Zdarzają się też krzyże zdobione szeregiem rzeźb umieszczonych na kolumnie dłuższego ramienia albo rzeźbione monolitycznie. Skrzyżowanie ramion bywa też opracowane w formie kompozycji ornamentalnej ze snycerskich elementów dekoracyjnych.
  • Dłubana w drewnie czy – najczęściej – zbita z desek skrzyneczka przeznaczona do zawieszania. W regionach, gdzie rozwinięte było zdobnictwo w drewnie, formy tych kapliczek bywały arcydziełkami snycerki.
  • Słup drewniany lub kamienny albo murowany z kamienia polnego bądź cegły. W układzie najprostszym słup zamknięty jest czterospadowym daszkiem, ma wyciętą w partii szczytowej wnękę na rzeźbę lub płytszą na obraz czy relief albo zwieńczony jest również przykrytą daszkiem kostką, na której ściankach zawieszano obrazy bądź zdobiono je płaskorzeźbami. W bardziej rozwiniętych formach kapliczek słupowych, na szczycie słupa czy kolumny, nieraz rzeźbionej, pojawiają się różnego rodzaju latarnie, przeważnie ażurowe, albo domkowe kapliczki. Wśród słupów murowanych wiele posiada kilka kondygnacji wnęk, otwierających się przeważnie na trzy strony świata. Inne przypominają obeliski.
  • Rzeźby, z reguły znacznych rozmiarów, ustawione na szczycie słupa, kolumny lub wysokiego cokołu. Dla osłony umieszczano często nad nim metalowy daszek wsparty na cienkich prętach. Rzeźbiarze wioskowi ciosali je zwykle z drewna; wywodzące się z tradycji rzemiosła cechowego bywały kamienne, niekiedy na murowanym cokole.
  • Kapliczki, które zaliczyć trzeba do form drobnej architektury sakralnej. Najbardziej prymitywne konstrukcje składają się z brogowego daszka wspartego na słupach. Najprostsze Domko boże, zlepione z kamieni polnych, o bardzo grubych murach, przeprutych jedynie od frontu otworem wejściowym – nakrywa prostym dwustronny daszek. Bardzie rozbudowane formy, zarówno z drewna murowane, imitujące kościółki z wieżą i sygnaturką, mają ozdobnie kształtowane szczyty, okna w ściankach bocznych, sklepienia i architektoniczne podziały wnętrza. Przed wejściem zdarza się ganeczek na kolumnach lub zdobienie fasady frontowej półkolumnami czy pilastrami.

Wszystkie wymienione podstawowe typy kapliczek i figur przydrożnych spotkać można niemal we wszystkich regionach Polski, nie wszędzie jednak te same dominują.

Ewa Fryś-Pietraszkowa, Anna Kunczyńska-Iracka, Marian Pokropek : Sztuka ludowa w Polsce, Warszawa, 1988